CUỘC KHỞI NGHĨA TRƯƠNG ĐỊNH - GÒ CÔNG LƯU DẤU

Vân Anh

Nhân kỷ niệm 151 năm Ngày Anh hùng dân tộc Trương Định tuẫn tiết (20/8/1864 - 20/8/2015), đồng thời ôn lại truyền thống đấu tranh chống xâm lược của quân và dân Gò Công, chúng tôi xin mạn phép lược trích những tra cứu, sưu khảo về các địa danh, con người và sự kiện liên quan đến cuộc kháng chiến hào hùng chống thực dân Pháp do Trương Định lãnh đạo, từ 2 quyển "Gò Công cảnh cũ người xưa" của cụ Việt Cúc (1906 - 1990), một lương y, nhân sĩ Gò Công biên soạn và in năm 1969.

Tượng Anh Hùng Trương Định tại Thị xã Gò Công

Vàm sông Bao Ngược: Từ Sài Gòn đến Cần Đước, sang địa phận Gò Công phải qua một khúc sông rộng, trong sông Vàm Cỏ. Người xưa đặt tên Bao Ngược có nghĩa là một khúc sông bao quát nhiều nguồn rạch đổ về. Như nước sông Vàm Cỏ từ Bến Lức chảy xuôi về đây, lại từ Mỹ Tho sang Chợ Gạo chảy thông sông Tra đổ ra, là nước biển ngoài Soài Rạp tràn vào theo thủy triều. Nhiều mối nước đổ xô cuồn cuộn xoáy mạnh, lòng sông sâu, gây nhiều bất trắc. Đây cũng là khúc sông lịch sử chống Pháp. Khi đồn Chí Hòa thất thủ (1859), 2 năm sau quân Pháp tiến đánh Gò Công. Nhiều chiến thuyền từ cửa Soài Rạp vào Vàm Cỏ và Bao Ngược.

Địa danh Bao Ngược

Quân ta đắp đồn kiên cố, mai phục tại đập Bà Thái (phía ngoài Bình Xuân) để ứng chiến đường thủy. Dưới sông Tra, cho đến vàm Sơn Quy đều đóng cọc cách khoảng, nhằm ngăn tàu thuyền giặc. Cách bến đò Mỹ Lợi khoảng 3 km về hướng Tây Bắc, thường gọi ngã ba Bình Xuân và là Truông Cóc, nơi quân Trương Định tập kích chiến thuyền Pháp bằng hỏa công. Dùng vài ba chiếc thuyền liên kết thành bè, trên đó chất nhiều đồ dẫn lửa như: Rơm, lá, dầu chai. Ban đêm, đợi nước xuôi dòng, gió Đông Nam mạnh, quân ta thả trôi êm năm, bảy bè. Gần tới chiến thuyền Pháp thì phát hỏa, nương theo lửa khói mù mịt mà nổ súng, bắn tên, quyết liệt tấn công. Trận đánh kéo dài gần suốt đêm, quân Pháp thảm bại nên hôm sau rút khỏi Bao Ngược, quay về Mỹ Tho.

Địa danh Đám lá tối trời

Đám Lá Tối Trời: Đám lá này nằm dưới Gia Thuận một đổi. Xưa là nơi hoang vu, bàu rạch ngang dọc, bao bọc nhiều lớp rừng cây già, cây cóc. Dừa nước mọc chen chúc, tàn cao bóng rợp che khuất ánh mặt trời, rậm rạp mênh mông. Đi vào vùng ấy như đi vào đêm tối, nên gọi là "tối trời". Năm 1863, quân Pháp chiếm thành Gò Công, Trương Định cùng tùy tướng phá vòng vây về đây lập căn cứ, chiêu mộ thêm quân tiếp tục kháng chiến. Quân Pháp nhiều lần kéo xuống đây, nhưng quân ta có địa thế hiểm yếu, chặn đánh bất ngờ gây cho chúng nhiều tổn thất. Đây chính là nơi Trương Định bị giặc bao vây, chiến đấu đến trọng thương đành tuẫn tiết, muôn thuở lưu danh. Nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu viết bài ai điếu, trong đó có câu: "Ôi! trời Bến Nghé mây mưa sùi sụt, thương đấng anh hùng gặp lúc gian truân/ Đất Gò Công cây cỏ ủ ê, cảm niềm thần tử hết lòng trung ái".

Địa danh Trại cá

Trại Cá: Bãi biển Rạch Bùn chạy dài đến Rạch Cùng (Tân Thành) đều là đất phù sa bồi đắp nhiều năm thành bùn lầy, lùm bụi xen dưới rừng cây to. Có nhiều rạch nước nhỏ chảy quanh co, cùng các đầm nước đọng. Thiên nhiên ưu đãi, cá tôm, cua ốc, sò hến nhiều ăn không hết. Dân cư thưa thớt, sản vật lại nhiều nên họ tìm giồng đất cao ráo, rộng rãi để cất nhà xẻ cá, làm mắm. Nhiều nhà quần tụ thành xóm làm ăn giống nhau, nên gọi là xóm Trại Cá. Chính nơi đây, Trương Định đã có mưu trí chiến lược tổ chức trận đánh khiến lính Pháp kinh hãi và tổn thất nặng nề. Là xóm vựa cá tôm, lính Pháp thường ra vào mua về cung cấp cho binh sĩ. Ta thăm dò quy luật, chuẩn bị phục binh đánh úp chúng. Vào tháng 11 âm lịch (năm 1863) biển lặng, Trương Định cho trang bị 2 chiếc thuyền buồm, với 100 nghĩa binh có cấp đội chỉ huy, xuất phát từ rừng Gia Thuận đi ngã biển Vàm Láng lên Rạch Cùng, tất cả đổ bộ lên mé rừng phía trong Trại Cá, rồi kín đáo phục binh gần đường bọn Pháp hay qua lại. Ngày sau, quân Pháp kéo vào mua cá, tôm như thường lệ. Lúc trở về, bất ngờ quân ta nổ súng, xáp chiến, dùng gươm đao tấn công. Chúng trở tay không kịp nên chết và bị thương gần hết, chỉ năm ba tên chạy thoát. Nghĩa binh Trương Định thắng lớn, thu được mười hai khẩu súng, mấy chục viên đạn cùng đồ quân trang. Sau trận này, ta còn bao vây đánh đồn Bến Chùa một trận. Trong bài văn tế Trương Định, nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu có câu: "Rạch Lá Gò Công mấy trận người thấy đã kinh / Cửa Khâu, Trại Cá các nơi ai nghe chẳng hãi".

Địa danh Gò Bầu

Gò Bầu. Nhiều gò đất cao nối tiếp nhau kéo dài từ Bình Phục Nhì đến Bình Phú thành vùng đất rậm rạp, cây trâm bầu mọc lên dày đặc, gọi chung là Gò Bầu. Thời kỳ quân Pháp chiếm Định Tường, sau đó, tìm đường kéo binh từ Chợ Gạo tới Thạnh Nhựt rồi xuống Gò Bầu. Trương Định đem binh nghênh chiến, nhờ địa thế hiểm yếu, gò đất gang dọc, nhiều điểm phục binh. Giặc chưa thông thuộc đường sá, bị ta đánh chặn gây cho chúng nhiều tổn thất. Nhờ vậy, Gò Công được giữ vững khá lâu. Sau có Bá hộ Huy theo Pháp, chỉ vẽ đường lối phục binh của ta để đánh vào các nơi hiểm yếu. Đồng thời dẫn toán quân khác đánh thẳng vào Gò Công, chiếm thành và bắt giết huyện Thoại (Đỗ Trình Thoại) là người chống Pháp. Bá hộ Huy được giặc cho giữ chức Huyện trấn thủ nơi đây. Lúc ấy, Trương Định đang đi liên kết với các lãnh đạo kháng chiến ở xa. Hay tin Gò Công thất thủ, Trương Định đem binh đánh chiếm lại, giết Bá hộ Huy, đuổi quân Pháp chạy về ngã Gò Bầu, lại bị phục binh ta đánh cho tan tác. Gò Bầu thuở xưa là một tiền đồn phía Tây, mấy lần đánh giết quân Pháp. Cho nên Trương Định giữ Gò Công được hơn ba năm. Sau khi Gò Công thất thủ, Trương Định tuẫn tiết, có lời thơ bình như sau:"Gò Công mấy trận thắng Gò Bầu / Địa hiểm, Trương công dụng võ mầu / Quốc biến, loạn thần cùng phản tặc / Một trung, hai nịnh, khó đương đầu".

(Hai nịnh: 1/ là Lãnh binh Huỳnh Công Tấn dẫn đường bọc hậu lấy thành Gò Công. 2/ là tên Xã Tại tư thông giặc Pháp bao vây Đám Lá Tối Trời)

Địa danh Lũy Pháo

Ông Súng Cà Lăm: Là một thớt súng thần công đặt trên mô đất cao phía Nam, giữ mặt sông Cửa Tiểu, Bến Chùa và đồn binh Trại Cá của nghĩa binh Trương Định. Súng dài hơn 1 mét, phần sau lớn bằng một ôm tay trẻ nhỏ, có núm, thon dài tới nòng súng cỡ cái chén ăn cơm. Súng thần công xưa, khi bắn phải nhồi thuốc và đạn xong mới châm ngòi, mấy phút sau sẽ phun khói, khạc ra một phát đạn. Vì vậy mà đặt tên là Ông Cà Lăm. Khi chiến thuyền Pháp vào sông Cửa Tiểu, chuẩn bị đổ bộ lên Bến Chùa, thì súng thần công phải chớp nhoáng phun lửa nhả đạn để phá thuyền và giết giặc. Bao nhiêu binh tướng đồn Trại Cá với vũ khí thô sơ đều mong "Ông" nhả đạn cứu đồn. Giờ phút quan trọng, giặc sát bên đồn, "Ông" thần công vẫn cà lăm, phát nổ, phát không. Quân ta không chống đỡ nổi với giặc đông, vũ khí nhiều nên đành bỏ đồn. Đồn Trại Cá bị san bằng, quân Pháp đổ bộ lên, đánh bọc hậu từ Bến Chùa tới Tăng Hòa, Hòa Nghị. Sau đó, thành Gò Công thất thủ.

Ngôi mộ Xóm Gò và các tướng sĩ: Sau khi chủ soái Trương Định tuẫn tiết, căn cứ Đám Lá Tối Trời bị phá hủy, nhiều tướng sĩ hy sinh hoặc bị bắt. Một số theo Phó Đô đốc Trương Công Luận về Rạch Bùn (Tân Bình Điền) rừng cây sâu rộng, thông lên Rạch Cùng (Tân Thành) để lập căn cứ, nhờ dân giúp sức chiêu mộ thêm quân tiếp tục kháng Pháp. Những trận đánh phục kích khiến quân Pháp thiệt hại nhiều. Chúng dò la đường lối, thừa cơ ta bất cẩn tiến vào bao vây bắt được Phó Đô đốc cùng nhiều nghĩa binh đưa về bến ghe Gò Công (nay là đường Bạch Đằng) xử chém. Dân làng Tăng Hòa đưa thi hài Phó Đô đốc Trương Công Luận về an táng tại Xóm Gò, Ngôi mộ ở xóm Lò Gạch gần bên đường lộ đi Tân Thành, có lập ngôi miễu cúng kiến hàng năm vào ngày mùng 7 tháng 6 âm lịch.

Ông Nguyễn Ngọc Chấn (người làng Tân Niên Tây) tham gia cuộc khởi nghĩa Trương Định năm 1859, lập nhiều chiến công trong trận sông Tra, trận phục kích Xóm Tre (Bình Thạnh Đông), giồng Sơn Quy và được phong chức Đốc binh. Thành Gò Công thất thủ, ông theo chủ soái rút về Gia Thuận. Ngày 20/8/1864, giặc bao vây căn cứ, Trương Định bị trúng thương nơi đùi và tuốt gươm tuẫn tiết. Đốc binh Chấn bị thương nơi vai vẫn còn đủ sức nhảy đến đỡ chủ soái lên cho tới khi Ngài tắt thở trên tay. Bị giặc bắt tra tấn, mua chuộc không được, chúng đày Đốc binh Chấn ra Côn đảo. 9 năm sau được trả tự do, ông về quê mở trường dạy học và cùng dân lập đền thờ chủ tướng cùng nghĩa binh hy sinh. Đốc binh Nguyễn Ngọc Chấn mất năm 1907 tại Giồng Tháp, phần mộ tọa lạc xã Tân Tây.

Có hai câu liễn ca ngợi bậc anh hùng nghĩa khí còn truyền khẩu đến nay: "Vĩnh Hựu Tình Chung chơn nghĩa khí / Tân Niên Hòa Quới thị anh hùng ?".

Làng Vĩnh Hựu có Đốc binh Tình và Phó Đốc binh Chung phò tá Trương Định chống giặc, hết lòng vì nước vì dân. Sau thất thế, hai ông bị Pháp vây bắt tại Chợ Giồng và xử bắn nơi đó. Nhân dân địa phương thương tiếc dựng miễu thờ cúng hàng năm.

Làng Tân Niên Trung có hai ông Hòa và Quới, đều theo Trương Định nhiều năm. Ông Hòa chưa tìm được lai lịch. Riêng ông Quới giỏi nghề mộc nên lãnh nhiệm vụ coi đóng cọc cây ngăn tàu Pháp nhiều chặn, từ sông Tra đến sông Gò Công và vàm Sơn Quy. Ông nổi tiếng về sự gan dạ như lặn dưới sông Tra xáp vào tàu giặc để dò xét binh tình, dùng đục sắt đục tàu. Có tin ông bị thương trong trận thất thủ thành Gò Công. Từ đó, không ai nghe biết tăm hơi gì về ông Hòa và ông Quới. Có phải họ đã tử trận, hay bị bắt làm tù binh rồi chết cùng các nghĩa binh vô danh chăng?

Tương tự trường hợp trên, nhiều người trong nghĩa binh Trương Định sau khởi nghĩa thất bại bị giặc bắt, đến nay vẫn chưa rõ gốc gác, hoàn cảnh. Có điểm chung, tất cả đều là những người vì nước quên thân. Như ông đội Mưu, đội Được, đội Sai bị Pháp bắt giam cầm mấy năm, khi tự do thì về làm ruộng. Ông đội Tung bị đày ra Côn đảo rồi chết ngoài ấy. Ông đội Lang bị cầm tù 4 năm, lúc được thả ông về làm ruộng, dựng nhà ở gần mé rừng, dạy học trò rất đông. Nơi ông ở gọi là Xóm mới Đội Lang (Gia Thuận - Vàm Láng),...

Một số nghĩa binh trốn thoát vào rừng ẩn náu, quyết không đầu hàng, hợp tác với giặc, trong số đó có ông Niên. Ông và số người đồng chí hướng tìm nơi địa thế hiểm trở, rạch sâu nhiều lối quanh co, đắp đất cất chòi, rào giậu kín đáo để phòng ngự thú rừng. Lúc đầu, quân Pháp còn ruồng rập, quyết bắt cho bằng hết người chống đối. Nhưng về sau chúng thấy không hiệu quả nên thôi. Nhóm ông Niên hàng ngày bắt cua, đặt cá rồi lén ra xóm dân đổi gạo sống qua ngày. Dần dần họ khai phá ruộng cấy lúa, một đời ẩn thân giữa rừng sâu hoang vắng. Con rạch ngày xưa ấy được gọi là rạch Ông Niên (Gia Thuận) cho tới bây giờ,...

Cuộc chiến đấu hào hùng của quân và dân Gò Công dưới sự lãnh đạo của Anh hùng dân tộc Trương Định tuy chỉ diễn ra vài năm, nhưng đã khơi dậy, hun đúc tinh thần, truyền thống yêu nước của cả vùng đất Nam bộ. Những chuyện kể truyền khẩu hoặc ghi chép về các sự kiện, nhân vật cùng các di tích, có thể còn chưa xác thực chi tiết, nhưng tất cả đều liên quan ít nhiều đến lịch sử kháng chiến chống ngoại xâm ở Gò Công (Tiền Giang).

Một số hình ảnh Kỷ niệm 151 năm ngày Anh Hùng Trương Định tuẫn tiết